Filosoof Bart Brandsma over polarisatie
Met de Bijbel in de hand zet de ene christen zich uit volle overtuiging in voor vluchtelingen. De andere christen wil zich er verre van houden op grond van diezelfde Bijbel. De polarisatie gaat ook de kerk niet voorbij. Ook in christelijke dorpen laaide de discussie rond de komst van vluchtelingen hoog op. Hoe gaan we in de kerk om met mede-christenen die het niet zo hebben op vluchtelingen en al helemaal niet op moslims?
“‘We moeten de islam niet onderschatten. Ten diepste is het een vijandige godsdienst, die vluchtelingen moet je niet in je huis willen hebben.’ Deze uitspraken voelen als een regelrechte aanval op onze principes van christelijke gastvrijheid en barmhartigheid. Een antwoord is snel gegeven. Het is de opdracht van christenen om de vreemdeling gastvrij te ontvangen en je vijand lief te hebben.”
“Je gooit olie op het vuur. Als je eigen gelijk je uitgangspunt is, dan draag je juist bij aan polarisatie.” zegt Bart Brandsma. Hij is expert op het gebied van polarisatie en traint professionals die vrijwel dagelijks ‘tussen twee vuren’ zitten. “Polarisatie zit tussen de oren,” zegt hij. “Het is wij-zij denken, waarbij op zich neutrale tegenstellingen tussen mensen worden geladen met betekenis. Met genoeg brandstof kan het uitgroeien tot een conflict.”
Hoe kan het dat we in de kerk zo verschillend denken over vluchtelingen?
“Ik heb dominees getraind die geloven dat het hun taak is mensen te vertellen hoe de wereld eruit moet zien. Veel christenen hebben voor zichzelf het goede leven gedefinieerd als een leven waarin we in volle harmonie met elkaar omgaan. Ik geloof dat die harmonie, het koninkrijk van God, er nog niet is. Het is een oriëntatiepunt. Vrede is niet de afwezigheid van conflict, maar een lange rij van conflicten waar we goed mee zijn omgegaan. Polarisatie draait om identiteit en waarheid. Een christen gelooft dat de waarheid in de Bijbel staat. Maar het enige wat je kunt zeggen, is dat je de waarheid kent. Je kunt er niet over beschikken, je bént de waarheid niet. Je kunt als bruggenbouwer, beter proberen om waarachtig te zijn. Polarisatie begint bij jezelf. Je moet erkennen wie je bent en dat bescheidenheid past. Niet de waarheid, maar waarachtigheid is de sleutel tot depolarisatie.”
Op welke manieren kun je verschillen overbruggen?
Verander van positie. “We hebben de neiging om van bovenaf te pushen of bruggen te bouwen. Maar alleen vanuit het midden kun je ruimte scheppen voor mensen om er te mogen zijn. Dat impliceert ook dat je je eigen principes onder de loep moet willen nemen. Als je principe is: ik wil de ander zien en erkennen, dan sta je echt tussen de mensen. Mijn model is niet exclusief christelijk, maar kijk naar Jezus. Wat Hij doet, is wat er in het midden moet gebeuren.”
Verander van onderwerp. “In de middenpositie stel je vragen. Een vraag levert altijd op dat de ander zich erkend voelt. Het betekent ook dat je jezelf minder centraal stelt. ‘Ik wil weten wie je bent en waar je idee vandaan komt’. Als je vraagt: wat vind je van mos-lims? lever je brandstof. Een betere vraag is: Hoe kunnen we nu omgaan met de spanning tussen moslims en niet-moslims? Zoek naar het gezamenlijke vraagstuk. Dat is iets wat je bindt.”
Verander van toon. “Het kwaad zit niet aan de overkant, het zit in jezelf. Probeer te doen wat het Nieuwe Testament leert: zoek naar mildheid. Als je de tegenoverliggende partij van je wilt vervreemden, ga dan vooral door met oordelen. Maar als je wilt binden, als het koninkrijk van God oriëntatiepunt is, vraag jezelf dan af of dit de meest effectieve weg is.”
Welke rol is er voor de kerk weggelegd als het gaat om depolarisatie?
“Van kerken wordt gezegd dat zij het maatschappelijk middenveld vormen, het cement. Maar helaas betekent kerk zijn op dit moment nog vaak je apart zetten van de samenleving. De maatschappij verwacht van kerken dat ze praten over identiteit. Voor die verwachting moet de kerk vriendelijk bedanken. De kerk zou een groep waarachtige mensen moeten zijn die de werkelijke vraag van het midden naar voren brengt. Dat is een fascinerende uitdaging en een opdracht.”
Tekst: Jacomine Oosterhoff
Foto: Suzanne Klaver
Eerder gepubliceerd in Weergave december 2017
