‘Iedereen daar doet een dutje ’s middags. Echt een cultuurschok!’ Misschien ken je dit soort uitspraken wel van bekenden die net terug zijn van vakantie. In plaats van ice-tea kregen ze hete thee met ijsblokjes; in plaats van een ja-knik zagen ze een hoofd schudden; in plaats van brood kwam er rijst op tafel. Er wordt gelachen om de verhalen… ja, het was een beetje vreemd, maar écht geleden hebben je vrienden niet.
Voor veel van ons komt cultuurschok gelukkig niet verder dan het toeristenstadium. De diepere impact die cultuurschok kan hebben, is minder bekend. Toch krijgt iedereen die migreert ermee te maken en de manier waarop dat proces verloopt, bepaalt in hoge mate hoe goed integratie en interculturele relaties slagen. We nemen je daarom mee in het fenomeen ‘cultuurschok’: wat het is, hoe het komt én de positieve impact die jij kan hebben op iemands proces.
Op deze pagina:
Wat is cultuurschok?
Met cultuurschok bedoelen we ‘… de angst, stress, verwarring en frustratie die je voelt doordat je in een onbekende situatie komt, waar sociale en culturele regels heel anders zijn dan je gewend bent.’*
Het duurt vaak even voordat een cultuurschok een piek bereikt. Dat komt doordat het een opeenstapeling is van ervaringen die je langzaam steeds verder uitputten. Hoe mensen daarop reageren, verschilt natuurlijk. Daarover later meer.
Hoe ontstaat een cultuurschok?
Automatische piloot
Over sociale en culturele regels denk je in je eigen (of eerste) cultuur bijna niet na. Je draait op een soort automatische piloot en het kost daardoor weinig energie. Als een onbekende zijn hand naar je uitsteekt, dan weet je dat je die moet schudden (en hoe lang ongeveer). En als je naar de wc gaat, dan heb je voor dat je het bewust weet al doorgetrokken. Nodigt iemand je uit te eten? Dan zit je niet met je vingers in de pan. Maar stel dat het in jouw land heel anders gaat? Dan moet je over al die dingen nadenken! Ontzettend vermoeiend.
Vingers in de pan
Toch komen er meer nare gevoelens bij kijken, want wie nieuw is in een cultuur maakt waarschijnlijk regelmatig een foutje. Om terug te komen op het etentje: als in jouw cultuur iedereen samen uit de pan eet (met handen) en verwacht wordt van de gast om te beginnen, is er een kans dat je wél met je vingers in de pan zit… Ongemakkelijk! Misschien is degene die je had uitgenodigd wel boos of lachen ze je uit. En dit gebeurt niet één keer. Nee, álles is nieuw en je zal nog meer fouten maken. Dat zorgt voor steeds meer stress, frustratie en onzekerheid.
Verwachtingen
Nieuw zijn in een cultuur, kan je vergelijken met hoe een kind in de wereld komt. Het moet leren wat er verwacht wordt. Toch zijn er twee grote verschillen: kinderen hebben opvoeders die hun wegwijs maken in de maatschappij én van kinderen wordt niet verwacht dat ze alles al weten. Daarom is er voor hen veel meer genade dan voor volwassenen die nieuw zijn.
Andersom is het overigens nét zo. Degene die nieuw is heeft bepaalde verwachtingen vanuit zijn/haar eigen cultuur, waar de nieuwe context niet aan voldoet. Een voorbeeld: stel, in je eigen cultuur is een bepaalde erestoel voor gasten, maar die krijg je in Nederland niet. Hoe zou je dat interpreteren?
Diepe waarden
Natuurlijk ben je er wel op voorbereid dat dingen anders zullen zijn in een nieuwe cultuur. Dat helpt. Toch kan aanpassen interne strijd opleveren. Dat is met name zo wanneer gewoonten uit de nieuwe cultuur botsen met jouw eigen waarden. Hoe zou jij je bijvoorbeeld voelen in een land waar geen aparte toilethokjes zijn? Of waar je geen voordeur hebt en de buren zo naar binnen wandelen? Goede kans dat dat botst met de waarde van privacy in onze cultuur. En zou je je kinderen naar een lokale school laten gaan, als je weet dat de docenten daar geloven dat het goed is om kinderen te slaan? Als het over belangrijke dingen gaat, zoals de opvoeding van onze kinderen, wil niemand compromissen sluiten.
Fysiek
Naast al deze sociale aanpassingen, zijn er ook nog gewoon fysieke aanpassingen die je doormaakt. Het weer, het eten, de taal… ook die dingen dragen bij aan de opeenstapeling van mentale druk.
Complexer voor vluchtelingen
Cultuurschok is heftiger als:
- de oorspronkelijke cultuur (en taal) heel erg verschilt van de Nederlandse;
- er al veel van mensen hun veerkracht is gevraagd tijdens de vlucht (trauma);
- de nieuwe cultuur niet verwelkomend is en er weinig genade is voor culturele vergissingen;
- de aanpassing alomvattend is. Voor vluchtelingen geldt bijvoorbeeld dat ook hun identiteit en waardigheid als lid van een maatschappij wegvalt. Misschien was iemand in het thuisland een gerespecteerd arts. Nu, in de ogen van menig omstander, slechts ‘een zielige vluchteling’.
Kenmerken van cultuurschok
Cultuurschok kan zich uiten op allerlei manieren. Een aantal voorbeelden:
- niet goed aanvoelen wie/wat je kan vertrouwen en daardoor angst hebben om opgelicht of bestolen te worden – of overdreven zorgen hebben over ziektes en bacteriën;
- concentratieproblemen;
- gevoelens van isolatie, depressie, hulpeloosheid;
- heel heftig reageren om iets kleins;
- afhankelijk opstellen naar landgenoten;
- steeds meer moeite met relaties en conflicten;
- minder energie en motivatie;
- weigeren of uitstellen van het leren van de nieuwe taal;
- gezondheidsproblemen door de stress (infecties, hoofdpijn, buikpijn, slaapproblemen);
- in de war over identiteit en nut van het leven;
- een enorm verlangen naar ‘thuis’ en bekende dingen (gewoonten, eten, mensen die ‘logisch’ communiceren).
Verschillende fasen
De meeste mensen ervaren bepaalde fasen in hun overgang van het ene naar het andere land, waarin ze zich goed voelen of juist heel verdrietig zijn. Dat proces gaat nooit netjes volgens een model, maar het kan mensen helpen als ze bevestiging krijgen dat wat ze meemaken een normale reactie is op de situatie. Daarom lopen we stapsgewijs door de fasen heen, aan de hand van Kalervo Oberg’s model.
Toeristenfase
Vaak begint een cultuurschok met een soort toeristen- of ‘honeymoon’-fase. Alles is nieuw en interessant. Je doet erg je best om nieuwe dingen te leren en stort je vol overgave in de nieuwe ervaring. Bij vluchtelingen wordt deze fase soms overschaduwd door verlies.
Confrontatie
Na een tijdje raakt de rek eruit. In deze fase voel je frustratie en woede. Je wilt naar huis, je hebt behoefte aan normaliteit, het valt tegen. Het risico in deze fase is dat je je te veel terugtrekt door bijvoorbeeld alleen nog maar met landgenoten af te spreken, omdat dat zoveel makkelijker gaat. Het is gezond om je eigen culturele identiteit te behouden en pauzes te nemen, maar de enige manier om door het moeilijke integratieproces door te komen, is contact met de nieuwe cultuur.
Aanpassing
Wie in contact met de nieuwe cultuur blijft, komt gelukkig meestal door die dip heen. Je leert strategieën hoe om te gaan met de verschillen, zoals humor. Toch gaat het nog steeds met ups en downs. Dan denk je het eindelijk te snappen en gebeurt er wéér iets dat helemaal tegen jouw waarden in gaat. Uiterlijke aanpassingen gaan relatief gemakkelijk. Maar hoe dieper je komt (normen, waarden, wereldbeeld) des te moeilijker wordt het. Je moet dan keuzes maken wat je wilt behouden van je eigen cultuur en wat je wilt aannemen van de nieuwe.
“Toen ik midden in een cultuurschok zat, was ik gefrustreerd en onzeker over de manier van communiceren in het nieuwe land. Als ik mijn hart erover wilde luchten bij nieuwe vrienden, voelden zij zich aangevallen. Ik sprak immers over hún cultuur. Toch bleven we in contact. Door de tijd heen leerde ik de waarden achter hun gedrag begrijpen. Wat ik aanvankelijk het moeilijkst vond aan die cultuur, leerde ik uiteindelijk het meest waarderen – en ik veranderde zelf mee! Daarom neem ik het nu ook niet persoonlijk als nieuwelingen botsen met onze cultuur: het hoort bij het proces.” – Gave-medewerker
Bi-cultureel
Als het goed gaat, word je bi-cultureel. Je past je aan en dingen lopen soepeler, maar je behoudt ook je eigen identiteit. Soms moet je schakelen: je familie verwacht iets anders dan je collega’s. Of vroegere cultuurgenoten passen zich op een andere manier aan dan jij. Dat kan heel eenzaam zijn, want niemand begrijpt je helemaal. Toch is er ook rijkdom: je begrijpt meerdere werelden, kunt bruggen slaan en bent flexibel.
Hoe kan je iemand steunen?
- Toon interesse in de achtergrond van de ander en benoem wat mooi is.
- Voorkom discussies over welke cultuur ‘beter/christelijker’ is.
Voorbeeld: de Nederlandse cultuur is taakgericht. Vanuit die gedachte beoordelen we culturen waar zakenmensen eerst heel lang bijpraten over familie als inefficiënt. Maar wat ‘efficiënt’ is, hangt nogal af van het doel dat je probeert te bereiken…
- Kies ervoor uit te gaan van goede intenties (waar gepast). Het kan moeilijk zijn te geloven dat iemand iets goed bedoelt. Toch voorkom je schade aan de relatie door niet meteen vanuit pijn te reageren, maar eerst te onderzoeken wat de ander bedoelt. Vraag eventueel iemand uit dezelfde cultuur om uitleg of bemiddeling.
Voorbeeld: Toen een zendelinge na verlof terugkwam op de plek waar ze werkte, riepen de mensen “wat ben je dik geworden!” Ze was bezeerd, omdat ‘dik’ in haar thuiscultuur als negatief gezien werd, maar in de nieuwe context was het een enorm compliment!
- Moedig vrienden aan om realistische ‘pauzes’ te nemen van de Nederlandse cultuur. Dat kan bijvoorbeeld door een televisieprogramma te kijken uit het thuisland.
- Als iemand zich te veel terugtrekt is het juist goed iemand in contact te brengen met meer Nederlanders.
- Wees bereid om dingen uit te leggen, vooral over onderliggende waarden. Je kan ook bemiddelen bij conflicten.
- Bemoedig christenen in hun identiteit in Christus. Het opnieuw oppakken van geestelijke gewoonten kan ook helpen. Denk aan samen bidden en Bijbellezen.
- Toon genade. Cultuurschok haalt niet het mooiste in mensen naar boven.
- Ga samen bewegen, dat werkt tegen de stress. Ook andere ontspannende activiteiten zijn top.
*Gebaseerd op definities van Kalervo Oberg, Paul Hiebert, Duane Elmer, Universiteit van Texas, Richard Breslin en de Medical Dictionary
Foto: Linda in Fortuna
