Kan je je nog herinneren hoe het was op de eerste dag van je allereerste baan? Je wist al een poosje dat de dag zou komen en toch was het een beetje spannend. Hopelijk waren je nieuwe collega’s vriendelijk en toch verkeerde je nog ‘aan de rand’ van de groep. Je mocht naderhand gewoon naar huis, waar alles hetzelfde was, en toch kostte de verandering energie.
Dat kleine voorbeeld laat zien wat een grote verandering met je doet. Vluchtelingen gaan door soortgelijke processen heen, maar dan vertigvoudigd. Dat heeft misschien meer gevolgen dan je denkt: voor mensen hun welzijn, relaties en zelfs integratie. We nemen je daarom mee in het fenomeen ‘transitie’: wat het is, hoe mensen het ervaren en welke positieve rol jij daarin kunt spelen.
Op deze pagina:
Wat is transitie?
Transitie is het proces dat iemand doormaakt bij een grote verandering van de ene situatie naar de andere. Voor een vluchteling betekent dit loskomen van het thuisland, verhuizen en opnieuw aarden in Nederland. Taal, cultuur, klimaat, huis, dagbesteding en sociale relaties veranderen tegelijk: alles staat op z’n kop!
Fasen van transitie
Volgens socioloog David Pollock doorloop je bij een culturele overgang vijf fasen:
- Vertrouwde omgeving: je voelt je thuis.
- Vertrekken: losmaken van het oude.
- Overgang naar de nieuwe cultuur: tussen twee culturen in
- Opnieuw beginnen: beginnen met wortelen
- Een plek vinden in de nieuwe omgeving: een nieuw thuis
Om goed te kunnen aarden op een nieuwe plek, is het belangrijk al deze fasen goed te doorlopen. Als dat niet gebeurt, lopen mensen vaak vast en lukt het hen niet om zich aan te passen.
Naar boven
Vreemde symptomen?
Als mens zijn we bijzonder mooi en complex gemaakt. Dat betekent ook dat zo’n alomvattend proces als transitie zich op onverwachte kan manieren uiten, soms zelfs onherkenbaar voor degene die het doormaakt. Gedrag dat vreemd lijkt, kan een uiting zijn van het proces.
Ook voor jou als vriend(in) kan het behulpzaam zijn om een paar van de symptomen te weten, zodat je gedrag van iemand kan duiden. Stel dat iemand opeens heel veeleisend is naar zijn of haar omgeving… is diegene vervelend of is er meer aan de hand?
We hopen dat onderstaande schema daarbij kan helpen. Per fase van Pollock’s model, staan er verschillende bijpassende gedragingen of gevoelens.
“Tijdens mijn transitie viel een mok kapot die symbool stond voor de vriendschappen in mijn thuisland; ik heb er dagen om gehuild. Toen begreep ik wat Pollock bedoelt met ‘holy objects’ [extreme hechting aan sentimentele objecten]. Het was fijn te weten dat mijn overdreven reactie normaal was.” - Gave-medewerker
Identiteit
Tijdens een transitie valt je identiteit in relatie tot anderen weg. Daardoor zoeken veel mensen houvast in wat vertrouwd is, zoals aan overtuigingen of gewoonten uit hun land van herkomst. Je wilt iets ‘bewaren’ van wie je bent en zoekt naar wat jou jou maakt. Dat biedt stabiliteit terwijl alles beweegt.
“Toen ik hier kwam, deed ik wat alle moslimvrouwen doen die in een Westers, christelijk land arriveren: ik zocht mijn identiteit in mijn geloof. Ik ging naar de moskee, deed mee aan het bidden en vasten, terwijl ik dat in Iran niet deed […] hier deed ik dat wel, uit angst en onzekerheid.” – Azhar
Moeilijker voor vluchtelingen
Denk even aan het verpotten van een kamerplant. Je kunt je vast wel voorstellen dat een plantje dat voorzichtig uit de aarde wordt gehaald, grotere kans van slagen heeft dan een plantje dat woest uit de pot wordt getrokken en met kapotte wortels wordt overgezet. Dat geldt ook voor mensen.
Er zijn een aantal dingen die een grote overgang makkelijker te verwerken maken. Vergelijkbaar met het plantje dat netjes wordt verpot. Denk dan aan:
- goed afscheid kunnen nemen,
- de verandering aangaan uit vrije wil/controle hebben over de keuze,
- tijd hebben om voor te bereiden,
- welkom zijn op de nieuwe plek.
Als je nadenkt over de situatie van vluchtelingen, schort het meestal aan al die dingen. Zij maken vaak juist het tegenovergestelde mee en worden ‘uit de grond getrokken’. Tegelijkertijd zijn er ook factoren die het proces nóg zwaarder maken. Zoals:
- verminderde mentale veerkracht door trauma,
- cultuurschok,
- herhaaldelijk ontworteld worden.
Afscheid nemen
Bij een groot afscheid is het belangrijk om stil te staan bij wat er gebeurt. Dat zie je heel duidelijk bij een overlijden; voor het proces van nabestaanden is goed afscheid vaak heel belangrijk.
Voor mensen die moeten vluchten is dat bijna nooit mogelijk. Hun vertrek is vaak onverwacht of geheim, en ook in Nederland moeten ze tijdens de asielprocedure geregeld verhuizen. Niet zelden zelfs van de ene op de andere dag. Dat maakt het moeilijk om echt af te hechten. Voor sommige mensen is herhaaldelijk afscheid zo moeilijk, dat ze het afscheid vermijden en gewoonweg ‘verdwijnen’.
Hoe moet ‘goed afscheid’?
Socioloog David Pollock beschrijft vier stappen die helpen om echt af te ronden:
- S – Sorry: Maak dingen goed waar nodig, of benoem wat je jammer vond (let op cultuurverschillen!). Sluit af met goede wensen.
- T – Toejuichen: Spreek dank en waardering uit; dit kan ook door speeches of bedankkaarten.
- A – Afscheid nemen: Sta bewust stil bij mensen, plekken en gewoonten die belangrijk waren.
- P – Plannen: Kijk vooruit. Wat verandert er? Wat laat je achter? Wat helpt om verder te gaan?
Hoe kan je iemand helpen?
Een gemist afscheid kun je niet overdoen, maar er zijn wel dingen die kunnen helpen als iemand vastloopt. Ook bij verhuizingen van het ene naar het andere azc zijn onderstaande tips behulpzaam. Wel goed om te onthouden: je bent geen hulpverlener, je mag naast je vriend(in) blijven staan. Ook zal niet iedereen altijd emotionele ruimte voor afscheid hebben, door al het andere dat speelt.
- De mensheid gebruikt al millennia lang rituelen om grote levensveranderingen aan te duiden (huwelijk, begrafenissen, geboortes, etc.) Deze handelingen helpen ons verwerken; het oude los te laten en het nieuwe te aanvaarden. Als afscheid niet gelukt is, is het soms prettig met een (zelfgemaakt) ritueel alsnog bewust los te laten. Denk aan het aansteken van kaarsen.
- Tijdens moeilijke momenten in het proces, voelen mensen zich vaak niet zichzelf. Ze zijn bijvoorbeeld veeleisender voor hun omgeving, reageren ‘overdreven’, of voelen zich sneller afgewezen. Deze symptomen zeggen meer over het proces, dan over het karakter van degene die je voor je hebt. Help mensen zichzelf te begrijpen en toon genade.
- In contact blijven is de enige manier waarop mensen uiteindelijk kunnen aarden. Let uiteraard wel op je eigen grenzen. Het kan helpen om er niet in je eentje voor iemand te zijn, maar dit met meerdere vrienden samen te doen. Als die er (nog) niet zijn, kan je iemand uitnodigen naar plekken waar hij/zij meer Nederlanders kan ontmoeten.
Kinderen
-
- Jonge kinderen vergeten vaak waar ze allemaal zijn geweest. Daardoor kan er later een gat ontstaan: ‘wie ben ik, waar kom ik vandaan?’ Het meegeven van foto’s van belangrijke plekken en mensen, kan later heel behulpzaam zijn. Ook herinneringsdoosjes zijn waardevol.
- Kinderen kunnen voor hun verwerking en begrip ook veel hebben aan prentenboeken, zoals Swirly. Dit christelijke boekje voor kinderen van 4-8 jaar, legt uit wat het betekent om tussen culturen op te groeien.
Foto: United Soybean Board
